Nieuwe wetenschappelijke inzichten brengen de kern van het Remonstrantse geloof aan het wankelen. Of niet? Vrijzinnig voorganger André Meiresonne legt de kennis van nu naast de oude discussie over de vrije wil. Deze overdenking is ook verschenen in de nieuwste Vrijzinnige Klanken, het blad van de gemeente.

Hadden Calvijn en Gomarus toch gelijk?

Jarenlang dachten veel gelovigen dat wetenschap en geloof steeds verder uit elkaar zouden groeien. Maar soms gebeurt het tegenovergestelde. En brengt de moderne wetenschap ons onverwacht dicht bij oude religieuze inzichten. Zouden Calvijn en Gomarus alsnog gelijk krijgen?

Hersenonderzoeker Dick Swaab introduceerde het begrip ‘neuro-calvinisme’. Want de nieuwste hersenwetenschap komt tot conclusies die opmerkelijk veel lijken op sommige opvattingen van het klassieke calvinisme. Niet omdat de wetenschap de strenge gereformeerde leer bevestigt, maar omdat beide het idee van de volledig autonome mens relativeren.

Volgens Swaab worden veel van onze eigenschappen al in de baarmoeder bepaald: intelligentie, temperament, seksuele voorkeur, genderidentiteit en ook kwetsbaarheid voor psychiatrische aandoeningen. Genetische aanleg, hersenontwikkeling, hormonale invloeden en omgevingsfactoren vormen ons voordat wij bewust keuzes denken te maken.

Beslissingen die wij ervaren als vrije keuzes blijken vaak neurologisch voorbereid te worden – voordat wij ons ervan bewust zijn. Kortom, we zijn minder vrij dan wij denken. 

De mens is niet de auteur van zijn eigen bestaan

Dat kan verrassend vertrouwd klinken voor wie de klassieke leer van de predestinatie kent, zoals ontwikkeld door Johannes Calvijn. Ook daar staat de autonome mens niet centraal. De mens is niet de auteur van zijn eigen bestaan. Zijn leven rust op een werkelijkheid die hem voorafgaat. De overeenkomst is dat zowel het ‘neuro-calvinisme’ als het klassieke calvinisme vraagtekens zetten bij het moderne ideaal van de volledig zelfbeschikkende mens. Want beide zeggen: Je bent minder de maker van jezelf dan je denkt. Toch ligt hier ook meteen het grote verschil.

▶ Nader verklaard: Remonstranten, Calvijn en de vrije wil

Deze overdenking gaat over de kern van het Remonstrantse geloof. Remonstranten vinden dat mensen zelf keuzes kunnen maken en daarvoor verantwoordelijk zijn.

De remonstranten ontstonden aan het begin van de 17e eeuw. Hun ideeën kwamen van de Nederlandse theoloog Jacobus Arminius (1560–1609), hoogleraar in Leiden. Arminius was beïnvloed door de belangrijke protestantse hervormer Johannes Calvijn (1509–1564), maar dacht anders over de predestinatie.

Predestinatie is de leer dat God van tevoren heeft bepaald wie wordt gered. In de strenge calvinistische opvatting hangt die keuze helemaal van God af. Arminius legde meer nadruk op de rol van de mens. Volgens hem kan een mens Gods genade aannemen, maar ook afwijzen.

Arminius kreeg hierover een conflict met zijn collega Franciscus Gomarus (1563–1641). Gomarus verdedigde een strengere opvatting over de predestinatie. Volgens hem hangt Gods besluit niet af van de keuze van een mens.

Na de dood van Arminius schreven zijn aanhangers in 1610 een verzoekschrift aan de overheid. Dit heette de Remonstrantie. Ze vroegen om ruimte voor hun ideeën binnen de kerk.

Het conflict liep hoog op en er dreigde zelfs een burgeroorlog binnen de jonge republiek der Verenigde Nederlanden. Een grote kerkconferentie moest rust brengen. Deze Synode van Dordrecht wees in 1619 de ideeën van de remonstranten af. Veel remonstrantse predikanten verloren hun ambt en een deel van hen werd verbannen.

Daarmee hield de geloofsgemeenschap niet op te bestaan. Anno 2026 telt de kerk 5000 leden, 44 gemeenten en speelt ze een belangrijke rol in ethische debatten.

Voor wetenschapper Dick Swaab is deze voorafgaande werkelijkheid biologisch. Zij bestaat uit genen, neuronen, ontwikkelingsprocessen en natuurwetten. Voor de 16e-eeuwse protestantse kerkhervormer Johannes Calvijn is zij theologisch. Zij bestaat uit Gods wil, Gods genade en Gods voorzienigheid. De overeenkomst zit dus niet in de oorzaak, maar in de relativering van menselijke autonomie.

Menselijke vrijheid is begrensd

Nu kun je niet zeggen dat Swaabs neurowetenschap bewijs levert voor Calvijns predestinatie. Maar de wetenschap toont wel degelijk aan dat menselijke vrijheid begrensder is dan wij vaak aannemen (of ons misschien lief is). En dat, geestig genoeg, Calvijn dus wel degelijk een punt had. We zijn grotendeels ‘voorbestemd’.

Wat betekent dit voor ‘ons’, remonstranten? Historisch ontstond de Remonstrantie juist als kritiek op een al te strikte predestinatieleer. Jacobus Arminius en zijn volgelingen wilden ruimte houden voor menselijke verantwoordelijkheid en keuzevrijheid. De vraag is dan: blijft daar anno 2026 nog ruimte voor over? Ik vermoed van wel, maar misschien anders dan vroeger bedacht en bedoeld.

Misschien moeten we afscheid nemen van het idee dat vrijheid betekent: volledig onafhankelijk kunnen kiezen. Zo’n vrijheid lijkt noch theologisch noch neurologisch erg geloofwaardig.

Immers… Niemand kiest zijn geboorte. Niemand kiest zijn genen. Niemand kiest zijn eerste levensjaren. Niemand kiest zijn temperament. Ons leven begint altijd met ontvangen. Hier raakt de neurowetenschap aan een diep religieus inzicht. Wij zijn geen zelfgemaakte mensen.

Mijn leven is een geschenk

En precies daar verschijnt een oud reformatorisch woord opnieuw in beeld: Genade. Sola gratia, ‘Door genade alleen’. Traditioneel betekende dat: het heil is niet onze prestatie, maar Gods gave. Misschien kan dat begrip een bredere betekenis krijgen? Niet alleen mijn verlossing is een gave. Mijn bestaan is geschonken. Mijn bewustzijn, talenten en kansen. Mijn leven is een geschenk.

Alles begint met ontvangen. Dat zouden zowel Swaab als Calvijn, ieder op hun eigen manier, kunnen onderschrijven. Maar hier kun je nog iets aan toevoegen. Dat mijn leven mij gegeven is, betekent nog niet dat ik passief ben. Dat ik bepaald word, betekent nog niet dat ik geen verantwoordelijkheid draag. Andersom, vrijheid hoeft niet te betekenen dat ik volledig onafhankelijk ben.

Antwoord geven op het leven dat mij geschonken is

Vrijheid kan ook betekenen dat ik binnen de gegeven omstandigheden antwoord geef op het leven dat mij geschonken is. Geen absolute autonomie, wel afstemmen. Geen zelfschepping, wel medewerking. Geen almachtige keuzevrijheid, wel een vermogen om mij te verhouden tot wat mij gegeven is.

Misschien is dat de verrassende actualiteit van sola gratia in 2026. We zijn geen marionetten van God, en evenmin volledig overgeleverd aan onze neuronen. Gedragen door een werkelijkheid die ons voorafgaat, worden we uitgenodigd om bewust, liefdevol en verantwoordelijk mee te doen aan het wonder van ons bestaan.