Monument en kunst

Het kerkgebouw aan de Voorstraat 35 in Sommelsdijk is een Rijksmonument. Het is gebouwd in het derde kwart van de 19e eeuw als herenhuis. Sinds 1948 is het in gebruik als kerk. De monumentenstatus dankt het gebouw aan de gepleisterde lijstgevel met boven de vensters kuiven van stucwerk.

Binnen heeft de kerk nog enkele historische verrassingen. Zo bevindt zich in de kelder een nis met beschilderde tegeltjes. De functie van deze nis is onduidelijk, net als de ouderdom van deze Delfts blauwe tegels.

De kerk is in 1965 en 1966 verbouwd en uitgebreid (de tuin in). Architect was H.B. Koldewijn (1919 – 2000), een ontwerper uit Rotterdam uit de school van het Nieuwe Bouwen.

Bij de uitbreiding is het glas-appliqué-raam geplaatst van de bekende ‘wederopbouwkunstenaar’ Ger van Iersel en toen is ook het huidige, toch wel opmerkelijke orgel in gebruik genomen.

Een orgel waarvan niet bekend is hoe oud het precies is

Behalve het kerkgebouw is ook het secretaireorgel monumentaal. Het is niet gesigneerd door een bouwer en het is ook niet bekend hoe oud het orgel precies is.

Wel zijn er aanwijzingen voor de leeftijd en herkomst. Bij een grote restauratie van het instrument in 1977 werden enkele kalenderblaadjes uit 1850 gevonden en een beschadigd deel van een tabaksbuil waarop de naam van een koophandel en een adres in Amsterdam te lezen waren.

Deze vondsten en alle kenmerken van het orgel maken het waarschijnlijk dat het halverwege de 19e eeuw is gebouwd door de Amsterdamse orgelbouwer Hermanus ter Hart. De bekende orgeldeskundige Gerard Verloop heeft het orgel onderzocht en beschreven.

In Nederland bestond in de 18e en 19e eeuw een bloeiende huisorgelbouw. Deze instrumenten werden gebouwd in de vorm van een kabinet, een secretaire of een ander meubel en bedoeld voor gebruik in de huiskamer – met het bijpassende geluid. Er zijn aanwijzingen dat het geluid in het verleden deels is versterkt. Het volume is nog steeds bescheiden.

Het orgel is sinds 1965 in bezit van de Remonstrantse gemeente in Sommelsdijk. Het instrument is gekocht in Monnickendam waar het tijdelijk dienst deed in de Grote Kerk toen daar het hoofdorgel in restauratie was. De kerkgemeente in Monnickendam had het op haar beurt in 1961 gekocht uit, nu, onbekend particulier bezit.

Het bijzondere raam

Bijzonder is het raam van glas-appliqué achterin in de kerk. Het kunstwerk ‘Regenboog boven water’ dateert uit 1966. Het is van de hand van de Rotterdammer Ger van Iersel (1922 – 2014) en typische wederopbouwkunst.

Glas-appliqué wordt ook wel gelijmd glas genoemd. Van Iersel heeft volgens eigen zeggen gekozen voor deze techniek ‘omdat het licht op speelse wijze kan invallen’. ,,Omdat het water in allerlei betekenissen zo’n belangrijke rol in de bijbel – en daardoor ook in ons leven – speelt, heb ik dat als thema voor dit raam gekozen. Het kan doopwater zijn, maar tevens het water van de dood. Daarboven de regenboog – en mag ik het eens oneerbiedig zeggen – die knoop in Gods zakdoek: dit zal nooit weer gebeuren. De liefde Gods gesymboliseerd in de veelkleurige breking van het licht.”

Een kunstwerk moet volgens Van Iersel ‘ruimte laten om ieder voor zich met zijn eigen gedachten ermee bezig te zijn’. ,,Anders raakt men er vlug op uitgekeken en leven we er niet mee, maar eraan voorbij. Nu zal het moeilijk zijn het raam op deze plaats uit het oog te verliezen, maar laat dan de gedachte Gods liefde onze naaste doen zien.”

Het raam is onderhevig aan verval. De oorzaak hiervan ligt bij de gebruikte techniek, waarbij het glas craqueleerde omdat de diverse glassoorten onderling van verschillende makelij zijn en verschillende uitzettingscoëfficiënten hebben. Die verschillende uitzettingscoëfficiënten zorgen ervoor dat bij afkoeling er onderling, en in elk separaat glaasje, serieuze spanningen ontstaan. Versmelt men op deze wijze glas dan krijg je door die spanning dus automatisch, en onoverkomelijk, craquelé, het glas springt kapot. ‘Mooi, dat wel, maar er werd in die tijd geen rekening gehouden met het feit dat dit een continu-proces is’, schrijft glasdeskundige Frank Coolen in een rapport naar de restauratiemogelijkheden.

Daar is in 2024 naar gekeken en de conclusie was dat dit onmogelijk is. ‘Het glas zit namelijk vol spanning en de eerste spanning vloeit af zodra craquelé op treedt, maar dat proces stopt niet en over de jaren springen er ook delen glas uit het oppervlak weg.’ Coolen: ‘Het is overduidelijk een vergankelijk werk!’

De kerk leent zich voor exposities. Geregeld zijn nieuwe tentoonstellingen van schilders, fotografen en keramisten.